نویسنده: اسماعیل کریمی
تاریخ: 17-8-1404
سید هاشم فاطمی: تا ۱۰ سال آینده آبی برای شرب و کشاورزی نخواهیم داشت / افت ۳۵ درصدی روان‌آب‌های زاگرس و کاهش نگران‌کننده ذخیره سد زاینده‌رود به ۱۴۶ میلیون مترمکعب / پایان عصر کشت‌های پرآب‌بر
به گزارش پایگاه خبری نگین چهارمحال، استان چهارمحال و بختیاری که در حافظه تاریخی کشور به‌عنوان «برج آب خاورمیانه»، خاستگاه چشمه‌های جوشان و سرچشمه زاینده‌رود و کارون شناخته می‌شد، امروز در محاصره یکی از بی‌سابقه‌ترین و سخت‌ترین بحران‌های خشکسالی و ورشکستگی آبی قرار گرفته است؛ افول پیاپی برف‌انبارها، کاهش چشمگیر بارش‌های مؤثر، افت شدید آبخوان‌های زیرزمینی و خاموشی چشمه‌های تاریخی، آژیر خطر را برای امنیت زیستی، شرب و معیشت ساکنان بام ایران با صدایی رساتر از همیشه به صدا درآورده است.
کارشناسان و متولیان حوزه آب هشدار می‌دهند در صورت تداوم الگوی کنونی مصرف و عدم تمکین به راهبردهای «سازگاری با کم‌آبی»، دهه پیش‌رو، دهه‌ای تاریک و توأم با «بی‌آبی مطلق» برای این استان حاصلخیز خواهد بود.
سقوط وحشتناک سفره‌های زیرزمینی؛ ثبت افت ۵ متری در دشت خانمیرزا
سید هاشم فاطمی، مدیر مطالعات پایه منابع آب شرکت آب منطقه‌ای چهارمحال و بختیاری، در گفت‌وگویی تفصیلی با پایگاه خبری نگین چهارمحال، با ترسیم ابعاد بحرانی منابع آب زیرزمینی استان اظهار داشت: «بی‌توجهی به بیلان منفی دشت‌ها، منابع تجدیدپذیر استان را بلعیده است. تنها در سال آبی گذشته، سطح ایستابی در دشت خانمیرزا حدود ۵ متر، در دشت‌های جونقان و فارسان بیش از ۲ متر و در دشت ممنوعه شهرکرد ۱.۵ متر فروکش کرده است؛ ارقامی هولناک که نشان‌دهنده مرگ تدریجی آبخوان‌ها و خطر وقوع پدیده برگشت‌ناپذیر فرونشست زمین است.»
وی تغییر رژیم بارش‌ها از برف به باران و خشکسالی‌های متوالی دو سال اخیر را عامل اصلی تغذیه نشدن سفره‌ها دانست و افزود: «پاییز و زمستان‌های عاری از برف موجب شده است تا فرصت نفوذ آب به عمق زمین از بین برود؛ در نتیجه دبی پایه چشمه‌ها و چاه‌ها افت کرده و چشم‌انداز سال‌های آبی پیش‌رو به‌شدت نگران‌کننده است.»
تبخیر ۳۵ درصدی روان‌آب‌ها و افت تاریخی ذخیره سد زاینده‌رود
مدیر مطالعات آب منطقه‌ای استان با اشاره به پیامدهای گرمایش زمین و افزایش دما تصریح کرد: «طی دو دهه گذشته، ورودی منابع آب سطحی استان وارد روندی نزولی شده و بین ۳۰ تا ۳۵ درصد از حجم کل روان‌آب‌ها در دو حوضه آبریز حیاتی کارون و زاینده‌رود کاهش یافته است.»
وی به آمارهای نگران‌کننده ورودی خطوط انتقال و سدها اشاره کرد و گفت: «در حال حاضر، مجموع ورودی آب به تونل‌های اول و دوم کوهرنگ به رقم بسیار ناچیز ۵.۵ مترمکعب در ثانیه و ورودی به مخزن سد به حدود ۷ مترمکعب در ثانیه تنزل یافته است. همچنین حجم آب ذخیره‌شده در پشت سد زاینده‌رود به حدود ۱۴۶ میلیون مترمکعب سقوط کرده که با توجه به پیش‌بینی عدم بارندگی مؤثر، ادامه این روند پایداری سازه‌ای و بهره‌برداری از سد را با مخاطرات جدی روبه‌رو می‌کند.»
کشاورزی سنتی در بن‌بست؛ کشت ذرت و علوفه پرمصرف باید متوقف شود
فاطمی امنیت غذایی پایدار را مشروط به بقای منابع آب دانست و خط بطلانی بر کشت‌های غرقابی کشید: «در شرایطی که کشاورزان نجیب استان از کم‌آبی گلایه دارند، باید منصفانه این پرسش را مطرح کرد که آیا بدون آب، خاکی برای کشاورزی و حیاتی برای نسل بعد باقی می‌ماند؟ واقعیت تلخ این است که با این ذخایر تهی‌شده، ادامه کشت محصولات به‌شدت آب‌بر نظیر ذرت علوفه‌ای، هندوانه و یونجه در دشت‌های بحرانی استان در سال‌های آتی کاملاً غیرممکن است.»
این کارشناس ارشد منابع آب تأکید کرد: «الگوی کشت باید بر پایه بهره‌وری بازتعریف شود؛ استاندارد علمی حکم می‌کند که به‌ازای مصرف هر یک مترمکعب آب، حداقل ۱.۵ کیلوگرم ماده خشک کشاورزی تولید شود، در غیر این صورت تداوم کشاورزی سنتی به معنای صادرات مجازی آب و نابودی سرمایه‌های بین‌نسلی خواهد بود.»
مقایسه هدررفت مصرف شرب با استانداردهای جهانی و ضرورت تکمیل طرح‌های پدافندی
فاطمی تأمین آب شرب پایدار و بهداشتی را حق مسلم و اولویت خط قرمز حاکمیت برشمرد و اظهار داشت: «در حالی که میانگین استاندارد سرانه مصرف شرب در جهان بین ۱۲۰ تا ۱۳۰ لیتر در شبانه‌روز برای هر فرد است، این عدد در کشور و استان ما بسیار بالاتر است؛ افزون بر مصرف بالا، فرسودگی خطوط انتقال و شبکه‌های توزیع شهری و روستایی موجب هدررفت بخش زیادی از آب تصفیه‌شده می‌شود که نوسازی آن الزامی است.»
وی در پایان، تکمیل پروژه‌های بزرگ آبرسانی استان را سپری پدافندی برای نجات بام ایران توصیف کرد و گفت: «به‌سرانجام رسیدن پروژه‌هایی نظیر طرح انتقال آب بن–بروجن، سد غدیر باباحیدر، تأمین آب کوهرنگ، و مطالعات پروژه‌های شهدای چشمه‌علی و آب سفید نه یک اقدام عمرانی عادی، بلکه تنها راهکار تأمین آب شرب شهروندان است. اگر امروز با اجرای دقیق نقشه راه “سازگاری با کم‌آبی” به خود نیاییم، تا کمتر از یک دهه آینده، حتی آبی برای آشامیدن و بقای صنعت در این استان وجود نخواهد داشت.»
به گزارش نگین چهارمحال، بحران آب در استانی که خود تأمین‌کننده آب شرب میلیون‌ها ایرانی در فلات مرکزی است، هشداری صریح به ساختار مدیریتی کشور است؛ نجات بام ایران از تله تشنگی، نیازمند توقف تصمیمات جزیره‌ای، بازمهندسی فوری الگوی کشت، حمایت ملی از طرح‌های انتقال آب درون‌استانی و همراهی صادقانه مردم در بازنگری عادات مصرف آب است.