نویسنده: اسماعیل کریمی
تاریخ انتشار: 04-01-1401
از قلمرو بلامنازع پلنگ ایرانی در «تنگ‌صیاد» تا سمفونی بلوط در «هلن» و دشت‌های سحرانگیز «سبزکوه»/ ثبت ۱۴۰۰ گونه گیاهی نادر؛ اکوتوریسم مسئولانه چگونه حیات وحش استان را از پرتگاه انقراض نجات می‌دهد؟
به گزارش اختصاصی پایگاه خبری نگین چهارمحال، طبیعت‌گردی و رجوع به پهنه‌های بکر کوهستانی، اگرچه پاسخی آرام‌بخش به فشارهای روانی زندگی ماشینی امروز است، اما در سوی دیگر ماجرا، مرزی بسیار باریک میان «لذت از طبیعت» و «تجاوز به زیستگاه‌های حیات وحش» وجود دارد. با ورود کنترل‌نشده انسان به اعماق طبیعت، در واقع این ما هستیم که ناخواسته به حریم امن و اتاق‌خواب گونه‌های جانوری کمیابی هجوم می‌بریم که برخی از آن‌ها در لبه پرتگاه انقراض ایستاده‌اند.
استان چهارمحال و بختیاری به عنوان پایتخت طبیعت و بام بلند ایران، به لطف توپوگرافی پیچیده، قله‌های سر به فلک کشیده زاگرس، منابع آبی جوشان و اقلیم‌های خرد متنوع، میزبان مجموعه‌ای کم‌نظیر از «مناطق چهارگانه تحت مدیریت محیط‌زیست» است؛ مناطقی بکر که هر قطعه از آن‌ها گنجینه‌ای ژنتیکی و سندی زنده از تنوع زیستی شگفت‌انگیز این دیار محسوب می‌شوند.
در این گزارش تفصیلی، نگاهی جامع به مهم‌ترین مناطق حفاظت‌شده، ذخیره‌گاه‌های بین‌المللی و آثار طبیعی ملی استان خواهیم داشت:
۱. منطقه حفاظت‌شده «سبزکوه»؛ شاهکار کوهستان، صخره و آبشارهای خروشان
منطقه حفاظت‌شده سبزکوه با مساحتی بالغ بر ۵۴ هزار و ۲۹۱ هکتار، همچون دژی استوار در جغرافیای سه شهرستان بروجن، لردگان و کیار (در فاصله حدود ۱۳۵ کیلومتری شهرکرد) گسترده شده است. این منطقه تا پیش از سال ۱۳۶۵ به عنوان عرصه آزاد شناخته می‌شد، اما به دلیل غنای ژنتیکی و تنوع بالای جانوری، ابتدا به منطقه شکارممنوع و سپس در سال ۱۳۶۹ با تصویب شورای‌عالی حفاظت محیط زیست، رسماً ردای «منطقه حفاظت‌شده» را بر تن کرد.
تنوع زیستی و فون و فلور: سبزکوه میزبان بیش از ۲۷۲ گونه گیاهی ارزشمند (از جمله جنگل‌های ارس کهنسال و گونه‌های دارویی آندمیک) و ۱۳۸ گونه جانوری است. حضور پستانداران بزرگی همچون کل و بز، قوچ و میش، خرس قهوه‌ای، پلنگ، شغال، روباه و جوندگان شاخصی چون سنجاب ایرانی، ارزش حفاظتی این زیستگاه را دوچندان کرده است.
جلوه‌های بی‌همتای زمین‌شناختی و اکوتوریسم: عوارض طبیعی کم‌نظیر مانند دره رویایی و خوف‌انگیز «تنگ زندان»، آبشار سرکش «کرودی‌کن» (دودی)، چشمه‌های پرآب، همنشینی با رودخانه ارمند و کارون و جلوه‌های دیدنی از زیست سنتی عشایر کوچ‌رو، سبزکوه را به بهشتی بی‌بدیل برای مطالعات دانشگاهی، ژئوتوریسم و کوهنوردی تبدیل ساخته است.
راه‌های دسترسی: دسترسی به حواشی این منطقه از طریق محور مواصلاتی شهرکرد-بروجن به لردگان میسر است. همچنین از سمت غرب و روستاهای دوپلان، دره عشق، معدن و چارطاق (اردل) و از جبهه جنوب از روستاهای کلامویی، برجویی و چاه‌گاه (لردگان) می‌توان به پیرامون این ذخیره‌گاه اکولوژیک رسید.
۲. منطقه حفاظت‌شده جنگلی «هلن»؛ تاج سبز زاگرس مرکزی
منطقه حفاظت‌شده هلن با وسعتی افزون بر ۴۰ هزار و ۲۳۱ هکتار در سال ۱۳۸۰ به عنوان منطقه حفاظت‌شده مصوب شد. این منطقه استراتژیک در تلاقی شهرستان‌های اردل، کیار و لردگان قرار گرفته و پیوندی ناگسستنی با فرهنگ و معیشت جامعه محلی دارد.
ویژگی‌های اکولوژیک: حدود ۷۱ درصد از این پهنه کوهستانی و نیمه‌مرطوب را جنگل‌های متراکم و دست‌نخورده با گونه غالب «بلوط غرب» پوشش می‌دهد. حضور رودخانه‌های حیاتی کارون، ارمند و دوپلان در دل این منطقه، رگ‌های حیاتی آن به شمار می‌روند.
پتانسیل‌های ژئوپارک و گردشگری: آب و هوای نیمه‌مرطوب با زمستان‌های سرد و تابستان‌های معتدل، رودخانه‌های خروشان مناسب برای ورزش‌های آبی، چشمه‌سارهای جوشان، آبشار دره عشق و حضور عشایر به عنوان نماد همزیستی مسالمت‌آمیز با طبیعت، هلن را به یکی از محبوب‌ترین مقاصد طبیعت‌گردی مشروط و اکوتوریسم ورزشی در جنوب غربی کشور مبدل ساخته است.
۳. منطقه حفاظت‌شده و پارک ملی «تنگ‌صیاد»؛ زیستگاه شاهانه کل، بز و پلنگ
«تنگ صیاد» بی‌شک نام‌آشناترین منطقه زیست‌محیطی چهارمحال و بختیاری است که در موقعیتی منحصر‌به‌فرد میان سه شهرستان شهرکرد، بروجن و فرخشهر جای دارد. مساحت این منطقه افزون بر ۲۷ هزار هکتار است که هسته مرکزی آن با وسعت ۵ هزار و ۴۰۰ هکتار در بالاترین رده حفاظتی کشور یعنی «پارک ملی» قرار دارد و بخش پیرامونی آن به مساحت ۲۱ هزار و ۶۰۰ هکتار به عنوان «منطقه حفاظت‌شده» مدیریت می‌شود.
دسترسی و حیات‌وحش: تنگ‌صیاد به دلیل همجواری با شاهراه مواصلاتی شهرکرد – بروجن – اصفهان، از موقعیتی ویژه برخوردار است. صخره‌ها و دیواره‌های بلند جنوبی این منطقه، پناهگاهی بسیار امن برای جمعیت‌های متراکم کل و بز وحشی، قوچ و میش اصفهانی، پلنگ ایرانی، گرگ، کفتار، کاراکال و گربه وحشی است. همچنین آسمان تنگ صیاد جولانگاه پرندگان شکاری نادری همچون عقاب طلایی، سارگپه، تیهو، کبک چیل و گونه باارزش کبک دری است.
۴. ذخیره‌گاه زیست‌کره «تنگ صیاد و سبزکوه»؛ اعتبار بین‌المللی استان در یونسکو
نقطه عطف تاریخ محیط زیست چهارمحال و بختیاری، الحاق پیوسته مناطق تنگ صیاد و سبزکوه و ثبت آن به عنوان یازدهمین ذخیره‌گاه زیست‌کره ایران در شبکه جهانی یونسکو است. این ذخیره‌گاه با در بر گرفتن بخش قابل توجهی از حوضه کارون و حدود یک‌سوم مساحت اکولوژیک استان، الگویی جهانی از پیوند میان توسعه پایدار جوامع بومی، کشاورزی سنتی و حفاظت مطلق از تنوع زیستی شکننده کوهستان به شمار می‌رود.
۵. اثر طبیعی ملی «دشت لاله‌های واژگون»؛ زیارتگاه گل افسانه‌ای ایران
این نگین ۳۷۹ هکتاری در دامنه‌های سحرانگیز شهرستان کوهرنگ، از سال ۱۳۷۵ به عنوان یکی از مناطق چهارگانه ثبت شد. هدف بنیادین از این سطح حفاظتی، حراست بی‌امان از رویشگاه‌های متراکم و آسیب‌پذیر گل افسانه‌ای «لاله واژگون» (اشک مریم) و گیاه دارویی و بومی «کرفس کوهی (کَلوس)» در برابر بوته‌کنی و چرای بی‌رویه دام است. علی‌رغم وسعت کوچک، این منطقه زیستگاهی دائمی برای خرس قهوه‌ای، کبک دری، کل و بز، و زاغ نوک‌سرخ زاگرس است.
۶. ذخیره‌گاه‌های کوهستانی «شیدا» و «قیصری»
منطقه حفاظت‌شده شیدا: با مساحت ۲۳ هزار و ۸۳۲ هکتار در مجاورت سد زاینده‌رود و در فاصله ۲۷ کیلومتری شمال‌شرق شهرکرد واقع شده است. این منطقه تپه‌ماهوری مأمن امنی برای جمعیت‌های زادآور قوچ، میش، کل و بز محسوب می‌شود که از سال ۱۳۸۶ تحت تدابیر شدید حفاظتی قرار گرفت.
منطقه حفاظت‌شده قیصری: با وسعت افزون بر ۱۰ هزار هکتار در گستره شهرستان‌های کوهرنگ و اردل، با ارتفاعات بلند برف‌گیر و دره‌های ژرف خود، ذخیره‌گاهی از گونه‌های درختی نظیر ارس، بنه، کیکم، ارژن، زالزالک و گیاهانی چون گون و کنگر است؛ جایی که پلنگ، خرس قهوه‌ای، گرگ و عقاب طلایی در اوج آرامش به بقای نسل ادامه می‌دهند.
مدیرکل حفاظت محیط‌زیست استان: ردپای تخریب را در طبیعت بر جای نگذاریم
شهرام احمدی، مدیرکل حفاظت محیط‌زیست استان چهارمحال و بختیاری در گفت‌وگو با خبرنگار پایگاه خبری نگین چهارمحال، با تأکید بر اینکه این استان به واسطه منابع پایه یکی از قطب‌های اکولوژیک ممتاز کشور است، اظهار داشت: «وجود بیش از ۱,۴۰۰ گونه گیاهی و ۴۲۱ گونه جانوری نشان می‌دهد که بام ایران به واقع سرزمینی زرخیز از تنوع زیستی است؛ علاوه بر مناطق تحت حفاظت، تالاب‌های بین‌المللی چغاخور و گندمان و منطقه شکارممنوع خداآفرین نیز از دیگر شگفتی‌های این جغرافیا هستند.»
وی با ارائه هشدارهایی جدی به کوهنوردان، گردشگران و مسافران ورودی به استان تصریح کرد:
پرهیز از جاده‌سازی و تخریب مرتع: خودروها به هیچ‌وجه نباید از خطوط جاده‌های مصوب و خاکی خارج شوند. پدیده شوم آفرودسواری در مراتع بالادست، سبب سست شدن خاک، تشدید فرسایش و فراری دادن وحوش در فصول جفت‌گیری و زادآوری می‌شود.
ورود به زون‌های امن بدون مجوز اکیداً ممنوع: ورود خودسرانه به مناطق چهارگانه نیازمند هماهنگی پیشین با پاسگاه‌های محیط‌بانی است تا خطری جان انسان و امنیت حیوانات را تهدید نکند.
مدیریت پسماند و آتش: هرگونه روشن کردن آتش در عرصه‌های جنگلی هلن و پوشش‌های مرتعی سبزکوه بازی با آتش در انبار باروت است؛ همچنین رها کردن پلاستیک‌ها سبب بلعیده شدن آن‌ها توسط وحوش و مرگ دردناک آنان می‌شود.
ارتباط سریع با سامانه ۱۵۴۰: شهروندان و گردشگران محترم موظفند در صورت مشاهده هرگونه تخلف زیست‌محیطی، آتش‌سوزی، بوته‌کنی غیرمجاز یا مشاهده شکارچیان، بلافاصله گزارش خود را به سامانه تلفنی رایگان و شبانه‌روزی ۱۵۴۰ اعلام فرمایند.
سخن پایانی؛ امانت‌داری برای آیندگان
به گزارش نگین چهارمحال، تنوع زیستی شگرف زاگرس مرکزی، ثروتی ملی است که طی میلیون‌ها سال تکامل یافته و امروز امانتی مقدس در دستان ماست. حمایت از محیط‌بانان بی‌ادعا، گسترش فرهنگ اکوتوریسم مسئولانه و احترام به حقوق بنیادین حیات‌وحش، تنها راهکاری است که بقای این شگفتی‌های آفرینش را برای فرزندان این آب و خاک تضمین خواهد کرد.